Merdiven basamak yüksekliği ve genişliği: standart ölçüler

Merdiven, bir yapıda hata payının en düşük olduğu elemandır. Basamaklar arasında birkaç milimetrelik farklılık bile tökezlemeye yol açar; çünkü insan yürüyüşü ilk iki basamaktan sonra ritmi ezberler.

Temel ölçüler

Yönetmelik sütunu Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği madde 31'den^[1]. TSE standardı bu ölçülerden küçük bir değer verse bile madde 31 geçerlidir (madde 31/1-c). "Önerimiz" sütunu bizim görüşümüz.

Bu yazının önceki hâlinde konut içi rıht için 16-18 cm, kol genişliği için 90-100 cm yazıyordu. Yönetmeliği yeniden okuduk ve düzelttik.

2h + b formülü

Rahat bir merdivenin altın kuralı:

(2 × rıht yüksekliği) + basamak genişliği = 60–64 cm

Örnek: rıht 17 cm, basamak 29 cm ise (2×17)+29 = 63 cm, yani aralığın tam ortası. Yalnız 17 cm'lik rıht asansörlü binada yönetmeliğe uyar; asansörsüz binada sınır 16 cm.

Bu aralığın altındaki merdiven “çabuk”, üstündeki “yorucu” hissettirir.

Basamak sayısını hesaplama

Kat yüksekliği 285 cm olan bir konutta:

• 285 ÷ 17 = 16,7 = 17 rıht
• 285 ÷ 17 = 16,76 cm gerçek rıht yüksekliği
• Basamak sayısı = rıht sayısı − 1 = 16 basamak

Bu 16,76 cm'lik rıht asansörlü binada uygundur. Asansörsüz binada 16 cm sınırı yüzünden 18 rıht gerekir: 285 ÷ 18 = 15,83 cm.

Bölme tam çıkmıyorsa farkı son basamağa bırakmayın, tüm rıhtlara eşit dağıtın. Farklı yükseklikteki tek bir basamak, yürüyüşün oturmuş ritmini bozar.

Bu örneği Merdiven Basamak Hesaplayıcı'da hazır açın: asansörlü bina, 285 cm ve 17 cm rıht girilmiş olarak gelir, siz yalnızca kendi kat yüksekliğinizi kaydırın.

Sahanlık ve dönüşler

• Madde 31 kol başına basamak sayısı vermiyor; önerimiz kesintisiz kolda en fazla 16-17 basamak, sonrasında sahanlık.
• Sahanlık genişliği, kol genişliğiyle aynı alt sınıra tabidir (madde 31/1-a); önerimiz sahanlık derinliğinin de en az kol genişliği kadar olması.
• Balanslı (dönel) basamakta genişlik en dar kenarda en az 10 cm, basamak ortasında en az 27 cm olmalı (madde 31/2-c).

Ortak merdiven ve merdiven evi kuralları

Basamak ölçülerinin yanında madde 31, merdivenin yapıdaki yerine dair şunları da şart koşar^[1]:

• Çatıya ve bodrum katlarına ulaşan ortak merdivenler ile servis merdivenleri de bu ölçülere uyar ve ahşap olamaz (md. 31/1-a).
• Merdiven evi bina cephesinden, çatıdan veya ışıklıktan doğrudan ışık almalı; merdivenler çatıya ve bodrumlara ulaştırılmalıdır (md. 31/1-b).
• Yüksekliği 1,80 m'den az olan merdiven altları kapatılır (md. 31/6).
• Karma kullanımlı binada her kullanım için ayrı merdiven evi yapılır (md. 31/5).
• Son kattaki bağımsız bölümle bağlantılı çatı arası piyeslerine çıkan iç merdivenlerde rıht, basamak ve genişlik şartları aranmaz (md. 31/3).
• Yönetmelikten önceki mevzuata uygun yapılmış binaya kat eklenirken mevcut merdiven ölçüleri eklenen katlar için de aynen kullanılabilir (md. 31/4).

Yangın güvenliği için gereken kaçış genişliği ayrıca Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'e göre hesaplanır; madde 31, 1,20 m'yi bu hesabın sonucundan az olmamak kaydıyla alt sınır olarak verir.

Sık yapılan hatalar

• Kaplama kalınlığını hesaba katmamak: şap üstü ölçüyle çalışıp son katta rıhtları bozmak.
• Baş kurtarma yüksekliğini üst kat döşemesiyle çakıştırmak.
• Küpeşteyi merdiven bittikten sonra planlamak.

Komşu ölçüler

Merdiven kararı çoğunlukla başka kararlara bağlıdır: rıht sınırı asansör var mı yok mu sorusuna göre değişir (apartmanda asansör zorunluluğu), kat yüksekliği ise tavan yüksekliği ile birlikte düşünülür. Merdivenin açtığı kapıların ölçüleri için kapı ve pencere ölçülerine, engelli erişimi için engelli rampası hesaplayıcısına bakabilirsiniz.